1926–1984 · düşünür · 30 soru (kolay 6 · orta 16 · zor 8)
Michel Foucault, Nietzsche’nin soykütük yöntemini hapishane, klinik, akıl hastanesi ve cinsellik gibi kurumlara uygulayan Fransız düşünürdür. Gözetim ve Ceza’da (1975) modern iktidarın cezalandırmaktan çok gözetleyip normalleştirerek işlediğini gösterir; iktidar ile bilginin iç içe olduğunu savunur.
Arkeoloji: Bir dönemin bilgisini, bireylerin bilincinin altındaki kurallarla (episteme) düzenlenen söylem oluşumları olarak inceler.
Soykütük: Bugün zorunlu görünen düşünce sistemlerinin olumsal tarihsel dönemeçlerden nasıl doğduğunu gösterir; adını Nietzsche’den alır.
Disiplin iktidarı: hiyerarşik gözetim, normalleştirici yargı ve sınav; sonuç “uysal bedenler”dir. Panoptikon bunun simgesidir.
İktidar yalnızca baskı değil, üretkendir; “baskı varsayımı”nı reddeder. İktidarın olduğu yerde direniş de vardır.
Biyoiktidar ve yönetimsellik: Modern iktidar nüfusun yaşamını yönetir; geç dönemde kendilik bakımı ve parrhesia (açık sözlülük) etiğine yönelir.
Kavramlar
iktidar/bilgi
Foucault’da: iktidar ile bilginin birbirini üretmesi; sınav buna örnektir.
arkeoloji
Bir dönemin söylemlerini, bilincin altındaki kurallar açısından incelemek.
episteme
Bir çağda neyin bilgi sayılabileceğini belirleyen altta yatan düzen.
disiplin iktidarı
Gözetim, normalleştirici yargı ve sınavla bedenleri biçimlendiren iktidar.
Panoptikon
Bentham’ın, mahkûmların ne zaman izlendiğini bilemediği gözetim hapishanesi tasarımı.
uysal bedenler
Disiplinle daha yararlı ve denetlenmesi daha kolay hale getirilmiş bedenler.
normalleştirme
İnsanları normal/anormal diye sınıflayıp norma yaklaştırma.
biyoiktidar
Nüfusun yaşamını yöneten, düzenleyen ve en iyileştirmeye çalışan iktidar.
yönetimsellik
“Davranışların yönlendirilmesi”: devletten bireye uzanan yönetme sanatları.
baskı varsayımı
Modern toplumun cinselliği yalnızca bastırdığı görüşü; Foucault reddeder.
parrhesia
Risk alarak açık ve doğru konuşma.
kendilik bakımı
Antik etikte kişinin kendini biçimlendirme pratiği; “varoluş estetiği”.
Sorular ve açıklamalı cevaplar
Bu konuda 30 soru var; burada 10 örnek ve açıklamaları duruyor. Tamamı için teste başlayın.
Kolay
Foucault’nun ünlü kıldığı hapishane modeli Panoptikon’u kim tasarladı?
Jeremy Bentham
John Stuart Mill
Thomas Hobbes
Adam Smith
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: A) Jeremy Bentham
Faydacı filozof Bentham. Foucault için Panoptikon disiplin iktidarının simgesidir.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
Gözetim ve Ceza hangi yıl yayımlandı?
1961
1966
1975
1984
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: C) 1975
1975. 1961 Deliliğin Tarihi, 1966 Kelimeler ve Şeyler, 1984 ise Cinselliğin Tarihi’nin 2. ve 3. ciltleridir.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
Foucault “soykütük” adını ve fikrini hangi filozoftan alır?
Kant
Hegel
Nietzsche
Descartes
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: C) Nietzsche
Nietzsche’nin Ahlakın Soykütüğü’nden. Foucault onu hapishane ve klinik gibi somut kurumlara uygular.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
Hangi kitap Foucault’nun Georges Canguilhem’in desteklediği doktora tezinden doğdu?
Deliliğin Tarihi (1961)
Bilginin Arkeolojisi (1969)
Gözetim ve Ceza (1975)
Kendilik Bakımı (1984)
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: A) Deliliğin Tarihi (1961)
Deliliğin Tarihi aklın klasik çağda kendini delilikten nasıl ayırdığını, örneğin kapatma yoluyla, izler.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
Orta
Panoptikon, hiçbir gardiyan izlemezken bile neden işe yarar?
Mahkûmlar zincirlidir
Hücreler hareket edilemeyecek kadar küçüktür
Mahkûmlar ne zaman izlendiklerini bilemez, bu yüzden kendilerini denetler
Gardiyanlar her gün herkesin önünde ceza verir
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: C) Mahkûmlar ne zaman izlendiklerini bilemez, bu yüzden kendilerini denetler
Görünürlük bir tuzaktır: Görülme ihtimali yeterlidir. Gözetim içselleşir ve iktidar neredeyse kendiliğinden işler.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
Hangisi disiplin iktidarının üç temel tekniğinden biri DEĞİLDİR?
Hiyerarşik gözetim
Normalleştirici yargı
Sınav
Gösteri olarak halka açık idam
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: D) Gösteri olarak halka açık idam
Halka açık idam, Gözetim ve Ceza’nın başında anlatılan eski egemen iktidara aittir. Disiplin diğer üçüyle işler.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
“Uysal bedenler” nedir?
Hastalıkla zayıflamış bedenler
Disiplinle daha yararlı ve denetlenmesi daha kolay hale getirilmiş bedenler
İdam sonrası mahkûm bedenleri
Tüm kurallardan kurtulmuş bedenler
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: B) Disiplinle daha yararlı ve denetlenmesi daha kolay hale getirilmiş bedenler
Okullar, ordular, fabrikalar ve hapishaneler bedenleri çizelgeler, alıştırmalar ve gözetimle eğitir; yararlılığı ve itaati aynı anda artırır.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
Zor
Foucault yönetimselliği nasıl tanımlar?
Parlamento usullerinin incelenmesi
Davranışların yönlendirilmesi
Devletin kaldırılması
Çoğunluğun yönetimi
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: B) Davranışların yönlendirilmesi
Yönetmek, insanların kendilerini nasıl yönettiğini yönlendirmektir: devlet politikasından kişinin kendini yönetmesine kadar. Bunu 1977–78 ve 1978–79 derslerinde geliştirir.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
Foucault Kant’ın eleştirel sorusunu nasıl tersine çevirir?
Zorunlu görünende neyin olumsal olabileceğini sorar
Olumsalda neyin zorunlu olduğunu sorar
Her türlü tarihsel araştırmayı reddeder
Tanrı’nın varlığını kanıtlar
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: A) Zorunlu görünende neyin olumsal olabileceğini sorar
Kant bilginin zorunlu koşullarını arıyordu; Foucault’nun tarihsel eleştirisi zorunlu diye sunulan sınırların bir tarihi olduğunu ve başka türlü olabileceğini gösterir.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗
Soykütük, Nietzsche’nin izinden giderek neyi aramayı reddeder?
Belgeleri
Şeylerin saf, zamansız bir kökenini (Ursprung)
İktidar ilişkilerini
Tarihsel ayrıntıları
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: B) Şeylerin saf, zamansız bir kökenini (Ursprung)
Soykütük soylu bir köken yerine değerlerin ve kurumların ardındaki rastlantıları, çatışmaları ve tersine dönüşleri bulur.
Kaynak: Oksala, J. (2003/2026). “Michel Foucault.” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 2 April 2003; substantive revision 21 April 2026. ↗