1923– · akım · 35 soru (kolay 8 · orta 17 · zor 10)
Frankfurt Okulu, 1923’te kurulan Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü çevresinde gelişen eleştirel teori geleneğidir. Marx, Weber ve Freud’u birleştirerek modern toplumdaki tahakkümü, kültür endüstrisini ve araçsal aklı inceler; Horkheimer ve Adorno’dan Habermas’a, oradan Honneth’e uzanır.
Eleştirel teori, toplumu verili kabul etmez; kendi kökenini sorgular ve özgürleşmeyi amaçlar (Horkheimer, 1937).
Aydınlanmanın Diyalektiği: Doğaya hükmetmeye hizmet eden araçsal akıl insan üzerinde tahakküme dönüşür; kültür endüstrisi uyumu besler.
Habermas: İletişimsel eylem, karşılıklı anlaşmaya yönelir; para ve gücün yaşam dünyasına sızması “sömürgeleştirme”dir.
Söylem etiği: Yalnızca etkilenen herkesin akılcı bir tartışmada kabul edebileceği normlar geçerlidir.
Honneth: Eleştirinin temeli çarpıtılmamış tanınmadır; toplumsal patolojiler saygısızlık deneyimlerinde görünür.
Düşünürler
Max Horkheimer1895–1973
Enstitü’nün müdürü; eleştirel teorinin programını yazdı.
Ana eser: Geleneksel ve Eleştirel Teori (1937)
Theodor W. Adorno1903–1969
Kültür endüstrisini ve özdeşlik düşüncesini eleştirdi.
Ana eser: Negatif Diyalektik (1966)
Herbert Marcuse1898–1979
İleri sanayi toplumunun muhalefeti nasıl yuttuğunu inceledi; 1968 öğrenci hareketlerini etkiledi.
Ana eser: Tek Boyutlu İnsan (1964)
Walter Benjamin1892–1940
Aura kavramı ve tarih felsefesi tezleriyle tanınır.
Ana eser: Teknik Olarak Yeniden Üretilebilirlik Çağında Sanat Yapıtı (1935)
Erich Fromm1900–1980
Psikanalizi toplum kuramıyla birleştirdi; otoriter karakteri inceledi.
Ana eser: Özgürlükten Kaçış (1941)
Jürgen Habermas1929–2026
İkinci kuşağın önderi; kamusal alan, iletişimsel akıl ve söylem etiği.
Ana eser: İletişimsel Eylem Kuramı (1981)
Axel Honneth1949–
Üçüncü kuşak; eleştirel teoriyi tanınma kavramı üzerine kurdu.
Ana eser: Tanınma Mücadelesi (1992)
Kavramlar
eleştirel teori
Toplumu verili kabul etmeyip kendi kökenini de sorgulayan, özgürleşmeyi amaçlayan disiplinlerarası kuram.
geleneksel teori
Horkheimer’da: mevcut düzeni olduğu gibi kabul eden, değerden bağımsız olduğunu sanan kuram.
kültür endüstrisi
Kültürün fabrika ürünü gibi standart üretilip uyumu besleyen bir metaya dönüşmesi.
araçsal akıl
Amaçları sorgulamadan yalnızca en etkili aracı hesaplayan akıl.
içkin eleştiri
Bir toplumu dışarıdan bir ölçüyle değil, kendi ilan ettiği ideallerle karşılaştırarak eleştirmek.
iletişimsel eylem
Habermas’ta: başarıya değil karşılıklı anlaşmaya yönelen eylem.
yaşam dünyası
Gündelik iletişimin, ortak anlamların ve kimliklerin yeniden üretildiği alan.
yaşam dünyasının sömürgeleştirilmesi
Para ve gücün (pazar ve devletin) iletişimle yürümesi gereken alanlara sızması.
kamusal alan
Özel kişilerin ortak meseleleri akıl yürüterek tartıştığı alan.
baskıcı desüblimasyon
Marcuse’de: arzunun denetimli serbestleşmesiyle bireyin sisteme daha çok bağlanması.
Sorular ve açıklamalı cevaplar
Bu konuda 35 soru var; burada 10 örnek ve açıklamaları duruyor. Tamamı için teste başlayın.
Kolay
Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü Frankfurt’ta hangi yıl kuruldu?
1931
1923
1947
1968
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: B) 1923
Enstitü 1923’te kuruldu. Horkheimer müdür olarak açılış konuşmasını 1931’de yaptı; 1934’te Enstitü Columbia Üniversitesi’ne sürgüne taşındı.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
Hangi düşünür genellikle Frankfurt Okulu’nun ilk kuşağından SAYILMAZ?
Max Horkheimer
Theodor W. Adorno
Herbert Marcuse
Jürgen Habermas
Walter Benjamin
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: D) Jürgen Habermas
Habermas ikinci kuşağın önde gelen adıdır. Horkheimer, Adorno, Marcuse ve Benjamin ilk kuşaktandır; Honneth, Benhabib ve Fraser genellikle üçüncü kuşağa yerleştirilir.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
Programatik “Geleneksel ve Eleştirel Teori” (1937) makalesini kim yazdı?
Erich Fromm
Theodor W. Adorno
Max Horkheimer
Georg Lukács
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: C) Max Horkheimer
Horkheimer’in 1937 makalesi eleştirel teorinin kurucu metnidir: verili düzeni kabul eden kuramla onu dönüştürmeyi amaçlayan kuramı karşılaştırır.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
“Kültür endüstrisi” neyi ifade eder?
Sanayi ürünü gibi üretilen kitle kültürü: standart ve uyumu besleyen
Halktan kendiliğinden doğan halk kültürü
Pazara direnen avangart sanat
Sanata yönelik devlet sansürü
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: A) Sanayi ürünü gibi üretilen kitle kültürü: standart ve uyumu besleyen
Aydınlanmanın Diyalektiği’nde film, radyo ve popüler müzik fabrika ürünü gibi üretilir. Bu tekdüzelik izleyiciye kaçış sunmaz, onu uyuma alıştırır.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
Orta
Horkheimer’e göre eleştirel teoriyi geleneksel teoriden ayıran temel özellik nedir?
Saf felsefe uğruna ampirik araştırmayı bırakır
Doğa bilimleri gibi değerden bağımsız öngörüyü amaçlar
Yalnızca bireylerin psikolojisini inceler
Kendi toplumsal kökenini sorgular ve düzeni verili saymak yerine özgürleşmeyi amaçlar
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: D) Kendi toplumsal kökenini sorgular ve düzeni verili saymak yerine özgürleşmeyi amaçlar
Geleneksel teori mevcut düzeni verili kabul eder. Eleştirel teori kendi bağlamını sorgular, kuramla pratiği birleştirir ve özgürleştirici bir ilgi taşır. Disiplinlerarasıdır ve ampirik araştırmayı da kullanır.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
Horkheimer ve Adorno’nun Aydınlanmanın Diyalektiği (1947) kitabının ana tezini en iyi hangisi ifade eder?
Aydınlanma insanlığı mitten nihayet kurtarmıştır
Mit ve aydınlanma iç içedir: doğaya hükmetmeye hizmet eden akıl, insanlar üzerinde tahakküme dönüşür
Akıl tarafsız bir araçtır; sorun yalnızca bireylerin onu kötüye kullanmasıdır
Yalnızca ekonomik temel önemlidir; kültür önemsizdir
Hiçbiri
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: B) Mit ve aydınlanma iç içedir: doğaya hükmetmeye hizmet eden akıl, insanlar üzerinde tahakküme dönüşür
Kitaba göre doğaya hükmetmede kökleşen araçsal akıl, özgürleşme vaadinden tahakküm aracına dönüşür. Bu yüzden mit zaten aydınlanma içerir, aydınlanma da yeniden mite düşer.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
Max Weber’in etkisiyle ilk kuşağın odağı Marx’ın ekonomi politik eleştirisinden neyin eleştirisine kaydı?
Protestan teolojisi
Doğal hukuk
Faydacı etik
Dil oyunları
Araçsal akıl ve rasyonelleşme
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: E) Araçsal akıl ve rasyonelleşme
Weber’in rasyonelleşme ve “demir kafes” çözümlemesi, Horkheimer ve Adorno’yu tahakkümü yalnızca kapitalist mülkiyet ilişkilerinde değil, araçsal aklın kendisinde görmeye yöneltti.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
Zor
Habermas’ın söylem ilkesine (D) hangi ifade uyar?
Bir norm toplam mutluluğu en üst düzeye çıkarıyorsa geçerlidir
Tek bir akıllı özne onu evrensel yasa olarak isteyebiliyorsa norm geçerlidir
Yalnızca etkilenen herkesin akılcı bir söylemin katılımcıları olarak kabul edebileceği normlar geçerlidir
Bir norm gelenekle aktarılmışsa geçerlidir
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: C) Yalnızca etkilenen herkesin akılcı bir söylemin katılımcıları olarak kabul edebileceği normlar geçerlidir
Söylem etiği Kant’ın testini diyalojik hâle getirir: geçerlilik, etkilenen herkesin gerçek bir tartışmada varabileceği uzlaşmaya dayanır. Tek özneli test Kant’ın monolojik versiyonudur; Habermas onu dönüştürür.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
Herkesin çıkarları için doğuracağı sonuçların, etkilenen herkesçe zorlama olmadan kabul edilebilmesini
Toplam mutluluğu en üst düzeye çıkarmasını
İlahi buyruğa dayandırılabilmesini
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: B) Herkesin çıkarları için doğuracağı sonuçların, etkilenen herkesçe zorlama olmadan kabul edilebilmesini
(U) ahlaki söylemin tartışma kuralıdır: Normun herkesçe izlenmesinin öngörülebilir etkileri ilgili herkes için kabul edilebilir olmalıdır. Çoğunluk oyu (U) değil, siyasi bir usuldür.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗
Honneth’in Özgürlüğün Hakkı’nda (2011) “normatif yeniden kurma” yöntemi ne demektir?
Topluma bakmadan önce normları saf akıldan türetmek
Savaşta yıkılan kurumları yeniden inşa etmek
Modern kurumlarda zaten somutlaşmış değerleri yeniden kurup kurumları bu değerlerle eleştirmek
Toplum kuramının yerine istatistik koymak
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: C) Modern kurumlarda zaten somutlaşmış değerleri yeniden kurup kurumları bu değerlerle eleştirmek
Honneth aile, piyasa ve demokratik siyasette zaten gerçekleşmiş özgürlükten yola çıkar ve mevcut pratiği onunla ölçer: bir tür içkin eleştiri.
Kaynak: Flynn, J. (2023). “Critical Theory (Frankfurt School).” In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), Stanford Encyclopedia of Philosophy. First published 12 December 2023. ↗